Enter the Matrix

Door Rutger Huitemaenter the matrix

The Matrix als voortzetting van wijsgerige tradities

Afgelopen weekend keek ik met mijn vrouw naar ‘The Matrix’, de bekroonde scifi uit 1999. Naast dat het leuk was om te zien hoe snel ‘futuristische’ dingen weer achterhaald worden (die telefoons!), vond ik het opnieuw interessant deze film te zien. Omdat veel mensen van in elk geval mijn generatie het verhaal kennen, ga ik er in vogelvlucht doorheen.
De hacker ‘Neo’ wordt door ‘Morpheus’, een rebellenleider in de dystopische wereld van ‘The Matrix’, gezien als ‘the one’, de verlosser. Neo en Morpheus blijken namelijk te leven in een schijnwereld; de echte wereld is overgenomen door machines, terend op de mens als energiebron. Door niet de blauwe maar de rode pil te nemen kiest Neo zijn leermeester wiens rol als voornaamste strijder tegen het kwaad hij na zijn dood zal overnemen.

Modern
‘The Matrix’ is in veel opzichten een moderne klassieker. Modern want gesitueerd in een wereld waarin we steeds duidelijker zien hoe onbeheersbaar de techniek is; een semantische omwending van formaat omdat τέχνη (techne, Grieks) slaat op kunst of kunde en verwijst naar iets dat mensen zelf zouden beheersen. Onze wil tot beheersen is een eigen leven gaan leiden in de wereld van The Matrix en beheerst ons nu; gelijktijdig worden Neo en Morpheus zelf gestuurd door de wil om te heersen, in eerste instantie over hun eigen leven (maar wie zou kunnen voorspellen dat Neo, die in de film gedwongen is de technieken van de wereld die hij moet bestrijden over te nemen, zelf geen tiran zou kunnen worden? Zo is het menig revolutionair vergaan).

Klassiek
Klassieker omdat verhaal van ‘The Matrix’ leent zich uitstekend voor een vergelijking met klassieke wijsgerige geschriften en ideeën leent. De Griekse filosoof Plato beschreef in zijn allegorie van de grot een wereld van vast geketende mensen die slechts afschaduwingen zagen van de ware dingen; net als de mensen die in ‘The Matrix’ verkeren. Net als in de grot van Plato zou het moeilijk zijn jezelf daaruit te bevrijden; eenmaal tot het ware inzicht gekomen wil je echter niet meer terug naar de schijnwereld. Plato verkoos, evenals Neo, de ‘rode pil’. De gedachte dat we in een ‘schijnwereld’ leven is geen moderne science fiction maar een voortzetting van een eeuwenoude filosofische traditie. Plato beschreef met zijn allegorie van de Grot het leven van de mens als een moeizame zoektocht naar het blijvende, eeuwige achter de continue veranderlijke werkelijkheid. Is daarmee alles gezegd? plato

Omgewend 

In de negentiende eeuw zou een gigantische omslag plaatsvinden in het denken waardoor ook Plato’s filosofie problematisch zou worden. De opkomst van Darwins evolutietheorie zorgde er voor dat ons wereldbeeld ingrijpend veranderde. Niet langer zouden dingen naar boven wijzen (naar de hogere waarheid achter de dagelijkse wereld), maar naar elkaar; cybernetisch. De dingen, dat wil zeggen alles wat we een naam geven (planten, dieren, bomen, auto’s, mensen, sterrenstelsels) bestaan niet op zichzelf maar ontstaan in relatie tot elkaar. We kunnen ons de planten niet voorstellen zonder het zonnestelsel omdat zonder fotosynthese geen planten zouden bestaan; net zoals er zonder fotosynthese onvoldoende zuurstof zou zijn voor ons mensen; en wij mensen zijn, zoals in ‘The Matrix’ tot in het extreme ten tonele gevoerd, voortbrengers van de technowereld.

Technologie: een keuze of een proces?

Kan door deze omwending, waarin we niet langer de dingen op zichzelf zien of zien als verwijzing naar een ‘ideaalbeeld’ zoals Plato dat deed, nog hetzelfde spreken met betrekking tot ‘The Matrix’ (de technische wereld die ons steeds meer lijkt te beheersen)?

Evolutionair gezien is het logisch dat voortbrengselen van het ene (planten – dieren  – mensen – machines) gaan heersen over hun bron. Maar dan wel in symbiose; machines teren op mensen, die teren op dieren, die teren op planten, die teren op zonlicht, dat overigens voor ons dagelijks bestaan óók niet gemist kan worden. Kan de techniek zonder ons, ergo kan zij zich van ons bevrijden? In het verhaal van The Matrix blijkt van niet. Kunnen wij ons dan van de techniek bevrijden? De geschiedenis laat technologisch een opwaartse lijn zien, zij het met intermezzo’s van terugval (bijvoorbeeld de middeleeuwen). De techniek is direct afhankelijk van ons zoals wij dat zijn van bijvoorbeeld planten; wij zijn indirect afhankelijk van moderne techniek omdat verzet tegen modernisering ons vatbaar maakt voor overname door culturen die meegaan met de tijd (let op: meegaan met de tijd, dat kan letterlijk betekenen dat je meegaat met de tijd; wie niet meegaat blijft achter, in oude tijden, wordt geschiedenis!). Niet voor niets sterven culturen die ‘natuurlijk’ en ‘traditioneel’ leven bij bosjes uit, met tijdelijke uitzonderingen als de Amish, die (ik bedoel het als waardeoordeel maar als beschrijving van een verhouding) parasiteren op de veiligheid die het hypermoderne Amerika hen als beschutting biedt, wat ook gezegd kan worden van de al even ‘traditionele’ orthodoxen in Israël. Of wat te denken van anti-moderne groeperingen als Al-Qaeda en IS? In al hun verzet tegen de moderne decadentie zijn ook zij overgeleverd aan de technologie; zonder mee te doen aan de moderne wapenwedloop en massamedia zouden ze niet kunnen bestaan. Ik wil hiermee geen enkele cultuur bekritiseren; ik wil juist aangeven hoe wij allemaal getekend worden door de ‘Matrix’, hoe we allemaal afhankelijk zijn van de technologie, zelfs wanneer we ons ertegen verzetten. Plato zou zich ooit uitgesproken hebben over de gevaren van het op schrift stellen van teksten; dat zou namelijk ten koste van van het gesproken woord; een stelling die wij niet eens van hem zouden kennen als het schrift niet was uitgevonden, terwijl we over zijn ‘ongeschreven leer’ slechts kunnen speculeren!

Opnieuw vanuit de grot bezien

Hoewel de wereld van de technologie, cybernetica en darwinisme dus niet zomaar te ontduiken is, hoeft zij ook niet in alle opzichten een breuk met het verleden te zijn. Wat noemde Plato als (metaforische) bron van alle kennis? De zon. De zon is haar eigen licht; geen afspiegeling van iets, maar zelf de bron van al het licht en tevens bron van het leven. De moderne wereld en haar technologie is te reduceren tot een voortbrengsel van de zon en zal met haar waarschijnlijk het leven laten; als de techniek al niet eerder de mensheid vernietigd, zoals de mensheid op haar beurt haar milieu kan vernietigen. Plato’s weg uit de ‘grot’ naar ‘het licht’ is nu geen spirituele verlossing meer maar een reductie van het leven tot een bijzonder evenwicht dat te herleiden valt tot de bron van het licht: de dichtst bijzijnde ster aan onze hemel.

Enter the Matrix

Conclusie: een blijvende projectie

The Matrix is een voortzetting van een oud vraagstuk, zoals verwoord door de filosoof Plato, bijna 2400 jaar voordat The Matrix op het witte doek verscheen. Daarin is iets bijzonders te zien dat, alleen maar indirect, laat zien dat er toch iets te zeggen valt voor Plato. Hoewel het nog niet zo makkelijk onder woorden te brengen valt, dringt zich het vermoeden op dat Plato’s ideeën voortleven in onze cultuur, bijvoorbeeld in de vorm van een scifi film. Daarmee blijkt dat er toch een soort onveranderlijke zoektocht is naar ‘de waarheid’, die steeds tot nieuwe antwoorden zal leiden. De angst voor technologie is daarbij al even instinctief als de (ondanks de technologie voortwoekerende) hoop op verlichting. We kunnen beiden zien in het licht van dezelfde wijsgerige traditie, zelfs al is The Matrix (letterlijk, als film) een projectie.

Comments are closed.